O lar nun campo de refuxiados

Unha jaima é unha tenda de campaña grande que serve de pequena vivenda baleira no medio deserto. Chantada na area, durante séculos valeu para que os comerciantes se protexesen das tormentas ou para que se asentasen temporalmente. O paso do nomadismo ao sedentarismo provocou que devagar deixasen de ser fogares e que co auxe do turismo se convertesen en restaurantes ou pequenos hostais de aventureiros.

As guerras e os desprazamentos masivos de poboación fixeron rexurdir as jaimas como fogares en aldeas improvisadas no medio da nada. O campo de refuxiados de Markazi é unha desas pequenas cidades, levantadas no deserto, con todas as comodidades que pode ter unha vila feita de tendas de campaña. Esas carpas onde nalgún momento do día é posible topar unha pequena sombra son vivendas familiares, ultramarinos, escolas, e ás veces centros culturais e mesmo discotecas.

Baixo tellados de tea, as carpas son todas as dependencias dunha casa, todas as aulas dunha escola, todos os andeis dun supermercado e mesmo museos. Nelas viven o presente os refuxiados e no seu día a día reflicten un pasado próximo cheo de horrores e un futuro incerto que parece asentarse como as jaimas que xa non son de tea e son caravanas ou as que xa están construídas en cemento.

A vida nun campo de refuxiados é rutineira. Despois de erguérense, os cativos van da tenda-lar á tenda-escola; os profesores fan o mesmo e os que non teñen ocupación buscan acubillo entre unhas e outras carpas. Na escola séguese o currículo iemení, coa esperanza de continuar estudos no país, e alén da formación, ofrécense cursos e actividades co fin de distraer a xente, mais non coa intención de facer actividades duradeiras.

Ás veces as jaimas son teterías, parladoiros e qaterías, o lugar onde se masca qat, a planta que paraliza o Iemen á hora da sesta; noutras ocasións son salóns de xogo ou salas de cine; as máis, son o lar dos refuxiados que viven na marxe, a camiño dun destino sen final.

Markazi, campo de refuxiados

Markazi é o nome do campo de refuxiados iemenís de Obock, Djibuti. Dos preto de 40.000 iemenís que entraron en Djibuti, fuxindo das guerras de Iemen, uns 2000 viven neste campamento. As diferenzas que entre eles había en Iemen non existen agora no campamento, onde todos teñen en común a escapada e a esperanza de que alguén lles tope unha saída á situación que viven, baixo tendas de campaña, en casas improvisadas feitas para aguantar un pouco tempo que, con todo, xa supera os dous anos; así e todo, aínda lonxe dos 25 anos que leva o campamento de refuxiados somalís de Holl Holl, onde a temporalidade deixou de ser tal para algúns.

A maioría dos refuxiados que viven en Markazi proveñen do sur de Iemen: de Aden, de Moka e de Taiz. Nas súas costas os enfrontamentos e os ataques individuais seguen a ser comúns e diso foi do que escaparon. Dende alí tomaron barcos para cruzar o Golfo de Aden e chegar ata Djibuti, onde foron asentándose devagar na desértica Obock. A maioría chegaron co pouco que lles collía nas mans, en barcas ou en pesqueiros atestados de xente que fixeron a ruta inversa á que, dende hai séculos, fan os inmigrantes africanos que buscan no Golfo Pérsico o seu porvir.

A Markazi chegaron feridos de guerra e traumatizados, que empeoran coa desesperanza. Aínda que a maior parte deles trata de buscar unha ocupación entre as tendas de campaña, a calor do día dificulta calquera movemento, e o tempo, que parece afastarse, vai contra as súas esperanzas. Os  pequenos estudan no colexio, seguindo o currículo iemení, e polas tardes teñen actividades que os manteñen ocupados, como son contar, con debuxos, o que senten. E así, na exposición das súas pinturas, poden verse avións sobrevoando cidades, coches que semellan fuxir, corazóns namorados, familias en randeeiras ou fridas kahlos con transfusións de sentimentos que doen. Os adultos danlles clases, e entre eles, uns pintan, outros escriben e outros deambulan, e polas noites únense nunhas tendas ou noutras, e ás veces discuten de política.

Os ollos dos máis cativos dos refuxiados reflicten o silencio da cámara para a que posan e as súas miradas calcan o refulxir dunha esperanza que a inocencia non lles permite abandonar. Para eles, Markazi non é un museo de historia iemení, é só un lugar no medio de ningures onde os levaron os adultos. É un gran patio de recreo onde ata de noite semella alumear o sol e no que os xogos lembran ruídos de guerra e berros de fame e desesperanza.

A area e o tempo están tatuados por todas partes; mais alén diso tamén hai graffitis, como os dalgunhas carpas e caravanas nas que hai pintadas como “Non queremos comida, queremos saír de aquí dunha puta vez”, “Síntome como o incrible Hulk, teño o lombo roto, mais aínda podo andar” ou “Eu non son un terrorista”, letreiros que tratan de enviar unha mensaxe a un mundo que semella ter illada esta zona, que envía recados que ninguén recibe. Nas tatuaxes mestúranse regueiros de suor faltos de esperanza: o sol do eterno verán é como unha caixa de costura que lanza todas as súas agullas, que penetran os poros ata que chegan os meses de máis calor, cando o sol é un sable do que só é posible escudarse cubrindo todo o corpo, tapando a cara con toallas molladas e zarrapicando auga cada pouco.

Os arames que rodean o campamento de refuxiados permiten imaxinar as fotos das praias de augas cristalinas e areas limpas que esconden a calor abafante dun lugar onde non chove máis dunha vez ao ano, e agochan un pasado glorioso que comeza a ter competidores que reclaman un próspero futuro. Mais esas imaxes non deixan de ser visións nun oasis sen auga; unha fronteira máis ás esperanzas do pobo iemení exiliado e enmudecido que trata de sobrevivir nun mundo xordo, cegado polo poder.

Obock, antiga capital de Djbuti

Co ano 1862 comeza a expansión colonial francesa por África e Asia. Os sultáns afarís de Obock venden as súas terras aos franceses e estes empezan o seu proxecto expansivo por África, determinados a chegar ata Asia. E é que a apertura do canal de Suez permitiu que Djbuti se convertese na principal vía de acceso a India por mar e a África a través do Nilo. Así foi que o deserto se cubriu de casas e bandeiras, devagar afogadas por tormentas de area e polo esquecemento dun imperio que deixou de selo.

Obock é unha aldea duns 8000 habitantes conectada á cidade de Djibuti por medio dun barco que percorre, en menos de tres horas, os 45 quilómetros que separan ambos puntos do golfo de Tadjoura. Se non hai tormenta, o barco fai a travesía dúas veces á semana, cargando todo tipo de mercancías para abastecer a aldea. Neses dous días, a primeira hora da mañá aglomérase a xente con paquetes, caixas e animais, coa esperanza de ter algún lugar na sombra da barcaza. O autobús é outro dos xeitos de chegar a Obock: atravesando unha estrada de 230 quilómetros durante unhas seis horas, se non hai tormenta de area.

Afastada do fugaz esplendor colonial, Obock é agora un mapa de historias. Mentres o pasado permanece oculto tras as promesas de facer da vila un novo centro comercial e turístico, o presente son as cicatrices que forman os tremores de terra, as tormentas de area e os refuxiados de ambos lados (Etiopía e Iemen), que usan o lugar como punto intermedio cara un destino que, nalgúns casos, só existe como soño.

En Obock pode contarse o número de casas e coches, do mesmo xeito que é posible contar o número de veces que choveu nun século. A aridez do chan só se humedece coa auga salgada das praias cristalinas que a rodean e a suor constante de quen se atreve a exporse ao sol durante o mediodía.

Nos camiños a area combínase coa terra e os seixos, e no mercado as sombras son os únicos espazos repletos coa cor dos vestidos das mulleres ou das poucas cousas expostas nas pequenas tendas que semellan non poder tirar nada dos seus andeis por medo a que estes se derruben.

A rúa principal, a do mercado, é o lugar de paseo, amais das praias, por onde asoma algunha cabeza cada noite. Ambas son pouco transitadas, aínda que nos últimos dous anos aumentou lixeiramente a súa actividade, concentrada arredor do campamento de refuxiados de Markazi, un campo de area cuberto de tendas de campaña e nenos que corrican polos espazos que quedan entre as “casas”. En Markazi, a catro quilómetros do centro de Obock, hai un outro país, unha nación pendente do que decidan os máis e dependente das axudas dos outros, que non son suficientes.

Markazi non ten bandeiras nin nome de país nin de nación nin de estado, só a esperanza de que as preto de 2000 persoas que alí viven poidan saír, cara a onde os reciban. Mentres, viven, temerosos do mes de 50ºC que se achega, dos terremotos ou das arañas, pero, sobre todo, do futuro, porque o presente e o pasado (a guerra que os fixo fuxir de Iemen) xa o coñecen e queren cambialo.

Djibuti, o val do inferno

http://praza.gal/opinion/3999/djibuti-o-val-do-inferno/

Djibuti é unha das portas de acceso ao canal de Suez, unha das rutas marítimas máis transitadas do mundo. É precisamente esa porta a única vía de acceso monetario a un país árido, coñecido como val do inferno, que serve de oasis de paz entre a marisma de guerras que o rodean. Fronteira terrestre con Somalia, Etiopía e Eritrea, comparte as costas con Iemen, de onde están a chegar a maior parte de refuxiados que se suman ao millón de djibutianos que sobreviven nunha extensión de area semellante á de Galicia e que linda coas lembranzas coloniais francesas e a presenza da maior base militar americana en África.

A metade da poboación djibutiana é afar, unha etnia que, malia recoñecerse árabe segundo as lendas, non comparte cultura, lingua nin raza con aquela. Do mundo árabe si herdou a relixión, o islam, que mestura nela tradicións anteriores, como son as crenzas de que algunhas árbores teñen poderes sagrados, a práctica de cubrir os corpos dos mortos con manteiga ou as ofrendas ao mar como protección ás aldeas. Alén disto, a historia demostra que a súa xente é unha das máis duras do planeta, pois sobrevive a temperaturas que chegan aos 53ºC e secas perennes que dificultan o crecemento de calquera tipo de recursos naturais e mesmo de industrias.

O triángulo afar, que comprende Djibuti, Etiopía e Eritrea, amais de punto de encontro de refuxiados, xunta tres placas tectónicas que presaxian a apertura dun novo océano que atravesará o Sáhara por completo. Aínda que hai probas que amosan que Djibuti se separa de si mesma un centímetro ao ano, o futuro máis próximo de Djibuti non é a súa división xeográfica, senón os intereses xa creados nun corno de África pouco explorado e no que agroman proxectos chineses como son a construción de novos peiraos, aeroportos e a apertura da liña férrea entre Etiopía e Djibuti.

En Djibuti as casas non teñen cores e só as da parte colonial francesa resaltan por algunha que outra fiestra e algunha pincelada azul que destaca sobre o branco das paredes e os letreiros de rúas con nomes de cidades europeas. Nelas tatúanse deserto e sal, que non só dá sabor ao aire, senón tamén aos cafés e tés e duchas. O sal, incrustado en cada anaco do país, simboliza a fortaleza da súa xente, que deixa pegada por onde pasa.

Ghalib Hizam, mestre iemení

 

“Non eliximos onde nacemos nin eliximos cara onde emigramos. Facemos co que temos, vamos onde podemos”. (Alpha. Abiyán-Estación París Norte).

En 2015, dúas faccións diferentes, cos seus propios aliados, reclamaron para si o goberno de Iemen. Os hutis aliáronse co anterior presidente, Saleh, no centro do país, en Sana, a capital; mentres, en Aden, no sur, atrincheirábanse as forzas leais ao goberno de Hadi. Entón Al-Qaeda e ISIS pasaron a controlar zonas montañosas e costeiras, e no medio, entre todas esas forzas, quedaron cidadáns iemenís alleos aos intereses dos conflitos; persoas que agora mesmo só tratan de sobrevivir. Algúns fuxiron, máis de tres millóns; outros sofren de fame, máis de 17 millóns; e máis de 10.000 morreron ou están feridos. A estas cifras súmanse casos de violacións de dereitos humanos e de axuda humanitaria que teñen culpables de todas as faccións, mais un só protagonista: os civís.

Os que quedan tratan de seguir a súa vida e de non perder a esperanza. Relatan os sucesos diarios sen violencia, coa idea de que o conflito remate nalgún momento e conscientes do deterioro económico e social que, malia a todo, non impide que a vida siga. Sábense no medio do terreo onde se xoga unha guerra que enfronta a Irán cos países do Golfo, con acólitos de ambos bandos, e que ten o país dividido: partidarios do goberno lexítimo e partidarios do antigo presidente. Pero non teñen voz, só esperanza. Así pensa Ghalib Hizam, profesor de árabe como lingua estranxeira: “Temos moitos problemas. Non temos electricidade, mais usamos paneis solares para conseguila; non hai auga, mais sacámola con bombas hidráulicas; e seguimos a ensinar, malia non termos salarios, porque queremos que os nosos nenos aprendan”.

Durante moitos anos, Ghalib foi mestre nunha das poucas escolas de árabe que hai en Sana, Cales. A escola está nun antigo edificio de adobe, agochado entre rúas sombrizas estreitadas por rañaceos de barro. Aí mesturábanse a gramática, a historia e as lendas con viaxeiros desexosos de saber da fama de felicidade que acompañaba a Iemen. Mais xa neses anos sempre houbo motivos para suspender excursións; a causa eran as pequenas revoltas que pechaban os camiños durante días; porén, nunca se dera a necesidade de suspender as clases. Agora si; ninguén quere entrar en Iemen, só saír. Con todo, Ghalib relata a súa situación agradecendo que se acorden del e da súa xente, e traballando. Segue a ensinar a estranxeiros, pero por internet, unha tarefa complicada nun mundo onde a tecnoloxía, como a paz, depende de quen manexa os fíos.

A silenciada guerra de Iemen

http://praza.gal/opinion/3967/a-silenciada-guerra-de-iemen/

Un accidente xeográfico, unha cordilleira montañosa ou unha baía; unha data sinalada ou o comezo da primavera; e ladaíñas de nomes de países, cidades e pobos, todos eles serven para nomear guerras. Esas, as bautizadas, valen despois para exercicios de memoria ou para cubrir enciclopedias; pero hai outras, anónimas e invisibles, que semellan ocorrer no alén, pois se algunha vez se fala delas, nin os nomes aparecen nos mapas. Entre ambas, están as guerras esquecidas, esas que, malia teren nome, non interesan, como a de Iemen.

Iemen é un país entre África e Asia xeograficamente, entre Arabia Saudita e Irán politicamente, mais entre pobreza e riqueza, realmente. O estado da raíña de Sabá, dos primeiros rañaceos do mundo, do qat e da fame, morre nunha guerra civil enquistada a través dos anos e da que non deixa de ser máis que un mero espectador.

O lugar estratéxico no que se atopaba o reino de Sabá, entre a India e o Mediterráneo, fixo que chegase a monopolizar o tráfico de especies e que dende alí se estendese o uso do incenso. Foi precisamente isto o que, segundo as crónicas, levou a raíña a Xerusalén, para entregarllo a Salomón. Co incenso ía mirra, ouro, xoias e adiviñas, e talvez tamén qat, un arbusto estimulante que mastigan boa parte dos iemenís e que paraliza o país á hora da sesta.

O Manhattan do deserto, Iemen, comezou a construírse en vertical no século IV, aínda que non foi ata mediados do XVI que se espallaron os rañaceos. A idea era que eses edificios feitos de adobe e barro cocido protexesen as súas xentes dos ataques dos veciños de Hadramut, no norte do país, pero pronto deixaron de ser muros de contención para ser habitáculos que aínda a día de hoxe están habitados e que conforman un museo arquitectónico aberto nas montañas desérticas do país.

O qat representa a práctica totalidade da economía rural iemení e mascalo unha actividade social que os identifica. Para uns non só é un pracer, senón unha necesidade; para outros “o demo vestido de arbusto”. Para uns foi o motor que provocou a revolución árabe no país, para outros o responsable dunha revolta que só mesturou sangue. Se durante séculos foi unha vía de escape, como estimulante, agora é tamén fonte de ingresos; a economía dun país bloqueado, cunha severa crise alimentaria na que o 80% da poboación precisa axuda humanitaria, levou a moitas persoas a deixar os seus traballos, onde os salarios levaban tempo conxelados, e dedicarse á venda de qat.

A Arabia Félix que hai tempo deu nome a Iemen, xa non é feliz. Sufriu dúas guerras civís entre 1962 e 1970, e outra en 1994, e durante todos estes anos os conflitos entre grupos que mudan entre a rivalidade e a alianza foron innumerables. Así, ocupada por pacificar o seu territorio, aínda non tivo tempo de preocuparse pola economía, pola educación ou pola fame.

Nas guerras, as pausas que veñen tras os bombardeos traen remansos silandeiros de paz. En Iemen, en cambio, o único silencio que hai é a propia situación, pois as pausas traen novos estrondos: os dos estómagos baleiros que sementan o país e os dos pulmóns apurados que tratan de non afogar no mar Vermello.

Liberdade e dignidade

Liberdade e dignidade

O 17 de abril, máis de 1500 presos políticos palestinos comezaron unha folga de fame como protesta contra o trato que reciben nos cárceres israelís. Piden que se lles permita recibir visitas familiares, que teñan coidados médicos axeitados e que se poña fin á detención administrativa e mais do uso de celas de illamento.

Xa en 1968 os palestinos comezaron as folgas de fame como medidas de protesta contra o trato nos cárceres israelís e dende 1990 sumáronse as protestas dos presos detidos de forma arbitraria, os encarcerados baixo detención administrativa. Nos últimos anos creceron este tipo de folgas, que en 2012 chegou a sumar 2000 persoas e que conseguiu rematar, de forma temporal, con ditas detencións administrativas. Amais, houbo outros casos de protestas individuais, como a de Khader Adnan, que estivo dez veces en prisión por detención administrativa e que en 2012 estivo 66 días en folga de fame.

Para Khader Adnan “as folgas de fame representan liberdade para os prisioneiros palestinos. É unha man palestina que erguemos contra o ocupante, que tratamos de silenciar. Podemos vencer con poucas cousas e estómagos baleiros. E hai tamén unha mensaxe para a comunidade internacional e as persoas libres de todo o mundo: os palestinos procuramos liberdade.”

Esta folga de fame lidéraa o líder da resistencia palestina Marwan Barghouti, que cumpre cinco cadeas perpetuas en prisión pola súa implicación durante a Segunda Intifada. El mesmo négase a recibir atención médica, malia estar enfermo, e o único que acepta, como o resto, é auga e sal; nunha folga que manterán mentres non se cumpra a súa principal demanda: dignidade.