Guna Yala. Entre selvas de cemento e mares de metal

0229.Isla Aguja, Kuna Yala

Conta a lenda que no comezo do mundo todo era xusto e perfecto. Había equilibrio entre o cosmos, a humanidade e a Nai Terra. Co paso do tempo entrou o mal, personificado en Biler e os seus fillos, e apoderáronse de Balu Wala, a árbore de sal. Dende a copa de Balu Wala dedicáronse a derruír o mundo, producindo tempestades, provocando furacáns e violando os recintos sagrados. Ibeler e os seus irmáns, representantes do ben, analizaron o problema e retiráronse para descubrir en sonos a raíz do mal. Por medio dun espía animal, os irmáns aprenden que na copa da árbore está a opulencia, a riqueza e o poder para uns poucos, e que son eles os causantes do pánico e do terror dos outros. Os irmáns deciden entón derribar Balu Wala, pero todo o que cortan de día aparece intacto á mañá seguinte, e é que a serpe, o sapo e o cervo lamben de noite as feridas da árbore, curándoa así. Por fin, Ibeler consigue organizarse con outros grupos e logra que caian peixes, cangrexos e outros animais da copa de Balu Wala, fortalecendo a comunidade, que volve vivir en paz e equilibrio.
O mito da xénese do mundo segundo a tradición kuna, ou guna, trata de dar explicación á inxustiza e á orixe do mal nas relacións humanas, produto de estruturas de poder que debemos superar, defendendo a loita pola liberdade. A sabedoría deste pobo caribeño, caído da copa dunha grande árbore envelenada algún día, florece nas súas palabras, herdadas nas voces que ecoan dunha xeración a outra.
O inicio da súa historia contemporánea é o mesmo co da súa propia orixe e a do mundo en xeral: as envexas e o afán de poder. Núñez de Balboa, que chegara a América na expedición de Rodrigo de Bastidas de 1501, retirouse, ao pouco, a vivir tranquilamente do campo. Porén, o endebedamento obrigouno a buscar fortuna e embarcarse novamente, comezando así un frutífero período de expedicións e conquistas. Así e todo, as loitas polo poder tachárono de traidor e o seu propio sogro acabou axustizándoo, facendo que o espírito de Balboa siga presente en toda Panamá, silenciando eses berros en galego que disque se escoitaron por primeira vez no Mar Caribe. E é que, conta a lenda, cando os barcos se achegaban a Panamá, o galego encargado de avistar terra berrou: “Porto, velo!” De aí o nome de Portobelo, na costa panameña, raiano con Guna Yala.
Cóntase que os kuna habitaban a selva do Darién, entre Panamá e Colombia, antes da emigración ás 365 illas do arquipélago de San Blas. Unha Real Orde da Coroa de Castela, que pedía a extinción da comunidade, aliada dos piratas ingleses cos que trataran de por fin ao sometemento español, foi o causante dos novos asentamentos. Xa establecidos en Kuna Yala, dende 2011 admítese o nome Guna Yala, pois o goberno panameño aceptou que a lingua propia dos seus poboadores non contén o son “k”.
Estes “salvaxes incivilizados”, dos que o goberno da Gran Colombia tratou de arredarse, non se cristianizaron tampouco na Panamá independente. A policía e os novos colonizadores conseguiron prohibir prácticas cerimoniais, mais non a memoria e a historia, transmitida polo xaila, o líder da comunidade, que amais de guía espiritual memoriza a historia do seu pobo, para así cantala e transmitila ao resto. O empeño, a forza e a sabedoría herdada das lendas sagradas que conectan a natureza co espírito serviron para que os kuna gañasen terreo e respecto. A Revolución Tule de 1925 non é só un vitoria dentro do colonialismo, senón tamén unha mostra de resistencia e unha vitoria sobre a dominación, o xenocidio, as ansias expansionistas e as ameazas doutras tribos belicosas.
En 1924, os kuna uníronse ao explorador, que buscaba un lugar onde plantar seringueiras para así enriquecerse. Pero en vez de terreos baldíos, o aventureiro topou cunha tribo de indios brancos, e trocou o seu afán de lucro en rebeldía. En realidade, tales indíxenas non eran brancos, senón albinos. A poboación guna posúe o índice máis alto de albinos no mundo (1 de cada 100) e, segundo a lenda, foron enviados para ensinar os seres humanos a vivir. Escollidos por teren poderes sobrenaturais, como sandar e predicir o futuro, os albinos guna mudaron así o peregrinar de Marsh e do seu propio pobo.
Daquela, grazas á intervención estadounidense logrouse un acordo de paz que outorgaba aos guna parte dos dereitos polos que loitaban. A vitoria visualizouse coa izada da bandeira rebelde: dúas faixas vermellas e unha superposta, alaranxada, no medio, e nesta un símbolo ancestral guna: unha esvástica. Segundo a tradición, o símbolo que aparece sobre a bandeira representa o polbo que creou o mundo, cos seus tentáculos sinalando os catro puntos cardinais ou os planetas, en referencia a Ibeler. As faixas vermellas representan o sangue derramado pola poboación guna de ambas beiras e a amarela a prosperidade acadada tras a revolución. Máis tarde, no Congreso Nacional Guna, en 2010, adoptouse unha bandeira diferente; nesta, a faixa inferior é verde e inclúe, no centro, dous brazos, un arco e unha frecha, amais de oito estrelas. Deste xeito, desmitificouse a teoría que defende o territorio guna como inimigo do español, baseada no feito de que na fronteira hai unha bandeira española, cunha cruz nesgándoa pola metade, representando o odio herdado durante séculos.
Nos anos seguintes, os diversos gobernos panameños trataron de corrixir os erros cometidos contra a poboación indíxena. Así por exemplo, en 1930 recoñeceuse a reserva de San Blas como territorio kuna, en 1957 declarouse a Reserva Indíxena da Comarca e en 1984 aceptouse o matrimonio tradicional como unión civil. Este, un ritual arranxado polos pais e no que o mozo pasa a vivir na casa da moza, despois de pasar as probas que demostran que é un home forte, como facer leña dunha árbore grande e convencer así o sogro da súa valía.
A voda é unha das tradicións que manteñen os indíxenas unidos, malia o proceso de desculturización global. En xeral, cando o pai da rapaza acepta o mozo, acoden ao xaila, quen advirte á parella que deben ser felices e el debe traballar para ela, e pescar, coller leña, cazar e levar alimentos a casa do sogro, a quen debe respectar como pai, igual que á sogra, que debe respectar como nai. E é que, tras o ritual, no que día a día o tempo que a parella comparte na hamaca é máis cada vez, os acabados de casar pasan a vivir co resto da familia e non se independizan até morreren os pais da muller. Só entón a filla máis grande herda a casa e o resto procura un novo lar.
O vínculo familiar é moi importante, e así o é o nacemento. As crianzas nacen entre cantos cerimoniais e aléitanse até os dous anos; e mentres as nenas visten molas dende os primeiros meses, os nenos andan espidos até chegaren aos nove anos. Xa dende cativos aprenden labores segundo o sexo e participan en festexos de iniciación. A primeira é a cerimonia da agulla, na que á nena, ás dúas semanas de nacer, perfóranlle o nariz para logo colocárenlle unha argola. O segundo rito é o do corte de pelo, no que a nena recibe un nome, que cambia na segunda cerimonia de puberdade (a primeira ocorre durante a primeira menstruación), na que amais do nome definitivo, pasa a vestir un pano na cabeza. Por outra banda, o rapaz participa dun baño ritual iniciático, durante a puberdade, e bebe chucula (bebida de millo fermentado) xunto cos homes.
Segundo a tradición oral guna, a mola existe dende o inicio dos tempos, aínda que non se coñecía por estar oculta nun lugar sagrado, en forma de talla, onde viven seres de algodón. Foi só cando unha nele (vidente) viu a confección, e levouna para con ela para aprendérllela ás mulleres. Os materiais foron cambiando co tempo; nun principio eran pintadas no corpo, despois en tecidos de algodón e xa máis tarde coséronse en teas. Por mor da dualidade na que cren os kunas, a mola está feita en dúas fases: con teas de cores superpostas e pegadas á parte dianteira da blusa. Adoitan repetir a imaxe do labirinto, no que conviven o home e os animais, no medio dunha gran vexetación que constrúe camiños complexos, e que representa o xeito no que a muller ve o mundo: como un labirinto con aparentes simetrías que reflicten a dualidade da vida e o difícil camiño cara a Deus.
Deus, Bab, é a orixe e a fin do mundo. A recompilación de tratados orais permite saber sobre a orixe do mundo, do cosmos e das loitas espirituais para defender a nai natureza. A súa non é unha relixión de ofertas nin adoracións, senón de mitos que pasaron de xeración en xeración co obxectivo de loitar para defender a Terra. No Babigala (camiño a Deus), a recompilación de mitoloxía guna, cóntase que Baba e Nana son os creadores do mundo e da Nai Terra, a onde mandan o primeiro espírito, pai da natureza, para coidar da Terra. Tras ese relato vén o incesto de dous irmáns, de onde xorden os oito planetas, personaxes que se enfrontan contra os males que prexudican a Terra, e que serven de guías para ensinar os costumes a seguir.
O home é un ser dual composto de corpo e espírito, e sagrado, como todo o demais. Por iso, a relixión non ten un lugar restrinxido para a poboación, e a morte non é máis que unha cerimonia de partida que se celebra con cánticos e na que se deixa o morto percorrer o río, representación do mundo subterráneo. Non existen ceo nin inferno e os mortos entérranse no cemiterio, á beira do río, na cima dunha montaña, ou ben nunha leira familiar. Este costume variou, e non sempre o río está presente nas cerimonias porque, malia seren habitantes de río e non de mar, os gunas tiveron que adaptarse ao mar e coñecer profundamente as súas entrañas debido á colonización. Así e todo, o habitual é colocar o defunto nunha hamaca, tapalo coa roupa que usaba e poñer terra por riba, facendo a forma dunha muller embarazada, simbolizando o seu regreso ao mundo. Amais, a tumba oriéntase cara o interior da terra, a xénese, que tiveron que abandonar por fuxiren da guerra.
O guna considera que as plantas teñen alma e, amais, foron as primeiras en habitar a terra. Por iso falan con elas e úsanas xunto a cantos terapéuticos para curar todo tipo de enfermidades. Manigueuigdinapi, poeta kuna, describe como o dengue ataca a comunidade acotío e como hai poucos días curou a filla: “No centro de saúde non había nin unha pastilla e correr á cidade supoñía 3 horas por mar e 2 por terra, amais dos dólares que non tiñamos. Na illa moitos nenos comezaron a enfermar e decidimos chamar o nele, o xamán, que cantou ás sementes de cacao nun sahumerio ardente. A milla filla Yala foi impregnada co fume de cacao e logo bañouse con auga de río.” Así, aos poucos días xa danzaba e corría pola illa.
A nación guna está organizada dende a chegada de Ibeorgun, quen, segundo a mitoloxía, fixo que sobrevivisen os ritos, cantos e costumes do seu pobo, e incluso a organización política. Se Ibeler é o personaxe guerreiro que serviu de abandeirado do conflito de 1925, Ibeorgun é o ancián ao que escoitaron os neles e sabios que transmitiron a súa filosofía e ensinanza. Da súa concepción política e social naceu o congreso xeral, e logo as diferentes delegacións e representacións: o congreso da cultura, o congreso local, os xailas xerais e os xailas locais.
Ibeorgun afirmaba que a comunidade existe grazas ao traballo común, que nace na casa do lugar. Comparaba esa casa física coa comunidade enteira, xa que os paus da casa conversan entre si e axúdanse a fortalecer o sitio, do mesmo xeito que debe facer a comunidade para fortalecer o tecido social propio do colectivo. “Os vellos dicían que cando non coidamos da nosa casa e non varremos os arredores chegará un día no que o mar se encargará de varrelo todo. O mar estenderá o seu vestido azul sobre nós, arrastrando todo o que atope de camiño. Entrará polas rúas para recoller todo o lixo que nós non soubemos eliminar. Mais se o mar actúa así é debido ao noso mal comportamento. Se vai contra nosa, é pola nosa culpa.”
Kuna Yala non ten calendarios. Os aniversarios e as festividades importadas de Occidente son só adaptacións que ás veces se engaden ás festividades propias, donas do pobo, igual que eles o son do seu territorio. E é que grazas á súa afouteza e organización lograron que subsistise a súa xente, cunha economía baseada no cultivo do millo, o plátano e o coco; a pesca, sobre todo de lagosta e centola; e o turismo, regulado polas autoridades e formas de vida kuna.
As 365 illas kuna, parapetadas por pequenas comunidades no continente, manteñen unido o grupo, cunha cultura viva e forte, bastión da historia de América, Abya Yala. Os gunas, ricos en lendas e tradicións, seguen a edificar o seu presente, cun pasado atemporal que mora con eles, e que permite que sobreviva Guna Yala entre selvas de cemento e mares de metal.

0243.Isla Aguja, Kuna Yala

0212.Kuna Yala, San Blas

0196.Peirao de Kuna Yala, San Blas

Guna Yala (1) Guna Yala (2) Guna Yala (3) Guna Yala (4)